Jak wygląda cicha depresją?

Jak rozpoznać ukrytą depresję?

Depresja maskowana to taki James Bond w świecie dolegliwości psychicznych. Zamiast przedstawiać się jako „Smutek, jestem Smutek”, zakłada kostium i udaje coś zupełnie innego. Najczęściej przebiera się za ból fizyczny, bo wie, że z bolącym kręgosłupem pójdziesz do ortopedy, a nie do kogoś od „głowy”. To spryciarz pierwszej wody.

Jej znakiem rozpoznawczym jest przebiegłość. Objawy pojawiają się i znikają niczym niezapowiedziana teściowa w niedzielne popołudnie. Przez miesiąc umierasz na migrenę, a potem nagle masz pół roku spokoju. Co ciekawe, leki przeciwbólowe działają na nią jak woda na kamień, za to antydepresanty potrafią zdjąć jej maskę i pokazać, kto tu naprawdę rządzi. Mój znajomy, Grzesiek z Mokotowa, latał po lekrze... lekarzach gastrologach przez trzy lata, aż w końcu trafił na mądrą panią doktor, która przepisała mu lek na nastrój. I nagle jego żołądek przestał prowadzić własną, niezależną politykę zagraniczną.

Oto najpopularniejsze maski, za którymi chowa się ten przebiegły agent:

• Bóle FANTOMOWE. To nie jest zwykłe „coś mnie strzyka w krzyżu”. To bóle głowy godne Wagnerowskiej opery, bóle kręgosłupa, które zawstydziłyby stulatka, albo bóle mięśni bez żadnej fizycznej przyczyny. Ciało krzyczy, chociaż nikt go nie bije.

• Teatr jednego aktora w brzuchu. Zespół jelita drażliwego, wieczne wzdęcia, biegunki na zmianę z zaparciami. Jelita to nasz drugi mózg, więc nic dziwnego, że to one często przejmują pałeczkę w tym wewnętrznym dramacie.

• Problemy ze snem. Albo oczy na zapałki przez całą noc, albo hibernacja godna niedźwiedzia grizzly, po której i tak jesteś bardziej zmęczony niż przed snem. Sen przestaje być resetem, a staje się kolejnym polem bitwy.

• Apetyt na huśtawce. Ataki wilczego głodu, szczególnie na słodycze, albo wręcz przeciwnie – asceza godna pustelnika i jedzenie staje się wrogiem publicznym numer jeden.

Co jeszcze warto wiedzieć, żeby nie dać się oszukać?

• Kto najczęściej nosi maskę? Szczególnie narażone są osoby, które nie pozwalają sobie na okazywanie słabości. Perfekcjoniści, ludzie wychowani w kulcie „brania się w garść”, którzy na zewnątrz są twardzi jak diament, a w środku drżą jak galaretka. U nich smutek jest niedopuszczalny, więc umysł sprytnie zamienia go na coś bardziej „akceptowalnego” – ból pleców.

• Dlaczego ciało, a nie głowa? To prosty mechanizm obronny. Gdy usta milczą, bo nie wypada narzekać, ciało zaczyna krzyczeć. To jedyny sposób, w jaki psychika może zasygnalizować, że dzieje się coś złego, bez naruszania wewnętrznego kodeksu bycia „silnym”.

• Diagnoza to praca detektywistyczna. Zazwyczaj wymaga wykluczenia wszystkich innych możliwych przyczyn fizycznych. To proces, w którym lekarz musi być trochę jak Sherlock Holmes – połączyć pozornie niezwiązane ze sobą kropki i zauważyć, że wszystkie drogi prowadzą nie do chorego organu, ale do cierpiącej duszy.

Z czym jest mylona depresją?

Ciągle słyszę, jak ludzie mylą depresję z czymś innym. A to często po prostu efekt tego, co się bierze albo czego brakuje w organizmie. Wiadomo, nadużywanie substancji jak alkohol czy narkotyki potrafi dać identyczne objawy. Brak energii, totalny spadek nastroju, niechęć do wszystkiego wszystkiego. Człowiek się czuje jak wrak.

Zastanawiam się, ile osób idzie do psychiatry, a tak naprawdę problem leży gdzie indziej. To jest takie błędne koło, bo czujesz się źle, więc pijesz, a od picia czujesz się jeszcze gorzej i tak w kółko. Anka, 28 lat, Wrocław. Znam to z obserwacji, łatwo wpaść w taką pętlę i nawet nie zauważyć, co jest przyczyną a co skutkiem.

Mylenie depresji z innymi stanami jest nagminne. Ludzie nie diagnozują się prawidłowo, bo objawy są jak kameleon. Zmęczenie, brak chęci do życia, problemy ze snem. To pasuje do wielu rzeczy.

• Spożywanie lub nadużywanie środków psychoaktywnych: narkotyki, alkohol, dopalacze, niektóre leki. One bezpośrednio wpływają na chemię mózgu, powodując spadek energii, niepokój, fatalny nastrój i brak napędu do działania.
• Wypalenie zawodowe (burnout): totalne wyczerpanie emocjonalne i fizyczne spowodowane pracą. Objawy są niemal identyczne z depresją – cynizm, poczucie braku sensu, zmęczenie.
• Choroby somatyczne, np. niedoczynność tarczycy: hormony tarczycy regulują metabolizm i nastrój. Gdy ich brakuje, pojawia się apatia, senność, przygnębienie. To klasyk, zawsze trzeba to zbadać.

I to jest najgorsze, że te objawy depresyjne potrafią tak oszukać. Człowiek myśli, że to koniec świata, a czasem wystarczy odstawić używki albo zrobić podstawowe badania krwi i wyregulować hormony czy witaminy. Trzeba być czujnym.

Stany i choroby, które dają objawy podobne do depresji:

• Zaburzenia lękowe
• Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) – szczególnie w fazie depresyjnej
• Anemia (niedokrwistość)
• Niedobory witamin, zwłaszcza D i z grupy B
• Przewlekły stres
• Syndrom chronicznego zmęczenia (CFS)
• Choroby neurologiczne, np. stwardnienie rozsiane
• Reakcja żałoby

Czy można ukryć depresję?

Oczywiście, że tak, i to z taką finezją, że niejeden aktor mógłby się zawstydzić. Depresja to przebiegła bestia, potrafi nosić maski, które z pozoru lśnią niczym lakierowany fortepian, choć w środku instrument ledwo stroi. Istnieje pewien rodzaj depresji, gdzie człowiek uśmiecha się szerzej niż Cheshire Cat, a codzienne obowiązki wykonuje z chirurgiczną precyzją, bynajmniej nie tracąc rytmu.

Ta forma ukrywania cierpienia nazywa się Idealnie Ukrytą Depresją (PHD), od angielskiego Perfectly Hidden Depression. Osoba cierpiąca na PHD nierzadko prezentuje się jako uosobienie pewności siebie, sukcesu, wręcz nadludzkiej sprawności. To taka perfekcyjna fasada, za którą tętni cichy, ale głęboki wewnętrzny sztorm, niczym sejsmiczna aktywność pod pozornie spokojnym jeziorem.

Wygląda to tak, jakby ktoś perfekcyjnie zorganizował festiwal radości na głównym placu swojego życia, podczas gdy w zaciszu tylnych uliczek pali się dom, a on udaje, że wcale nie czuje dymu. Uśmiech jest tam na stałe, jak naklejka na samochodzie, a w środku paliwo się kończy. To jest dopiero ironia losu, prawda?

Weźmy taką panią Jolantę – moją sąsiadkę z drugiego piętra. Zawsze nienaganna, z idealnie wypielęgnowanym ogródkiem, piekąca najlepsze drożdżówki w bloku i zawsze gotowa pomóc. Nigdy nie narzeka. Zawsze uśmiechnięta, nawet gdy na jej głowę spadały kłopoty. Tylko czasem w jej oczach, przez ułamek sekundy, widziałem cień, który był zbyt głęboki na zwykłe zmęczenie. Coś jak błysk syreny alarmowej, który natychmiast znika.

Ta idealna fasada to często mechanizm obronny, rozwijany przez lata. To przekonanie, że pokazywanie słabości jest niedopuszczalne, a ból trzeba połykać jak gorzką pigułkę, byle nikt nie widział, że się krzywisz. Właśnie dlatego osoby z PHD rzadko szukają pomocy, bo perfekcjonizm im na to nie pozwala.

Kilka faktów o Idealnie Ukrytej Depresji, które otwierają oczy:

• Pochodzenie: Często wywodzi się z trudnych doświadczeń z dzieciństwa, gdzie okazywanie emocji było karane lub ignorowane. Ludzie uczą się, że muszą być silni i samowystarczalni.
• Wewnętrzny krytyk: Osoby z PHD mają niezwykle silnego, bezlitosnego wewnętrznego krytyka, który nieustannie podważa ich wartość i zmusza do jeszcze większych wysiłków, by utrzymać iluzję doskonałości.
• Perfekcjonizm jako pancerz: Perfekcjonizm nie jest tutaj ambicją, a ochronną skorupą. To niezdrowa obsesja na punkcie bycia "idealnym" w każdej dziedzinie życia – w pracy, w domu, w relacjach.
• Brak autentyczności: Takie osoby często czują się odizolowane, ponieważ nikt nie zna ich prawdziwego "ja", a oni sami boją się je pokazać. To jak życie w szklanej bańce, która jest piękna, ale nie przepuszcza tlenu.
• Sygnały ostrzegawcze: Zamiast smutku, możesz zaobserwować nadmierną irytację, wyczerpanie (mimo braku widocznych przyczyn), trudności z relaksowaniem się, a także niezwykłą, często nieuzasadnioną, potrzebę kontrolowania wszystkiego.
• Wysokie ryzyko wypalenia: Ciągłe utrzymywanie fasady jest wyczerpujące psychicznie i fizycznie. Organizm prędzej czy później powie "dość", często objawiając się chorobami somatycznymi.

Zatem tak, depresję można ukryć, i to tak skutecznie, że świat podziwia błysk, nie dostrzegając rdzy pod spodem. Czasami najgłośniejszy śmiech to tylko przebranie dla najcichszego krzyku. Trzeba nauczyć się patrzeć nie tylko na to, co widoczne, ale i na to, co niewidzialne.