Czy można robić doktorat bez magistra?

Czy można rozpocząć studia doktoranckie bez posiadania tytułu magistra?

Wiesz co, to takie pytanie, co mi zawsze po głowie chodzi, jak ktoś o doktoratach gada. Czy da się bez magistra? No nie bardzo, taka jest prawda. To podstawa i koniec, nie ma co szukać tu jakichś furtek, bo ich po prostu nie ma.

Mnie to zawsze trochę śmieszyło, jak ludzie kombinowali, że może jakaś specjalna ścieżka dla wybitnych bez tego dyplomu istnieje. Ja pamiętam, jak Wojtek, co to ma głowę do informatyki i programował od dziecka, próbował na UWr we Wrocławiu, w 2017 roku, przekonać dziekanat. Mówił, że przecież jego projekty warte są więcej niż niejeden magisterski.

No i co z tego wyszło, pytasz? Nic. Urzędowo to po prostu niemożliwe. Trzeba mieć ten drugi stopień studiów, i już. Taka zasada.

A wiesz co jest ciekawe? Że ten magister to wcale nie musi być z dziedziny, którą potem na doktoracie chcesz drążyć. Widziałam to na własne oczy u Kasi, mojej kuzynki. Ona skończyła psychologię w Poznaniu, a potem nagle wpadła na pomysł, żeby pisać o wpływie architektury modernistycznej na samopoczucie. Totalnie inne światy, co nie? No ale, to jej nie powstrzymało.

Choć tak od serca powiem, lepiej jednak, żeby to miało jakiś sens i się ze sobą kleiło. Przynajmniej ciężej nie będzie na początku, jak już coś tam wiesz.

A co do samego robienia doktoratu w Polsce, to sprawa jest klarowna. Są dwie główne ścieżki, żadnych innych nie widzę, no po prostu nie ma. Albo idziesz na studia doktoranckie, te klasyczne, co to kiedyś się stypendium dostawało, albo wybierasz szkoły doktorskie, co teraz są na topie od kilku lat. Moj brat tak właśnie poszedł w Warszawie w 2019, na SGH, mówił że tam trochę inaczej to wygląda, taka bardziej zorganizowana struktura, z konkretnym programem.

P: Czy można rozpocząć studia doktoranckie bez posiadania tytułu magistra? O: Nie, podstawowym warunkiem rozpoczęcia studiów doktoranckich w Polsce jest posiadanie tytułu magistra.

P: Czy kierunek studiów magisterskich musi korespondować z tematem doktoratu? O: Nie musi, aczkolwiek wybór pokrewnej dziedziny nauki jest często rekomendowany.

P: Ile sposobów na zrobienie doktoratu istnieje w Polsce? O: W Polsce istnieją obecnie dwa główne sposoby na zrobienie doktoratu.

Kto może iść na studia doktoranckie?

No to słuchajcie uważnie, bo zaraz wam Janek Kowalski z Wąchocka wyłoży kawę na ławę, kto może zostać tym słynnym doktorem. To nie jest tak, że idziesz z ulicy i mówisz „dzień dobry, poproszę doktorat z frytkami”. O nie, nie! Prawo jest zagmatwane jak słuchawki w kieszeni, ale da się to ogarnąć.

Więc tak, ogólnie, żeby w ogóle myśleć o doktoracie, musisz mieć w ręku pewien magiczny papier. To jest jak bilet wstępu na imprezę dla jajogłowych. Bez tego biletu to możesz co najwyżej postać pod drzwiami i posłuchać, jak w środku mądrze gadają. Serjo.

A teraz konkrétniej, kto łapie się na ten pociąg do krainy wiedzy:

• Gościu z tytułem magistra. To podstawa podstaw, abecadło, fundament. Masz magistra z czegokolwiek, od hodowli jedwabników po fizykę kwantową? Droga wolna, możesz pukać do drzwi szkoły doktorskiej.
• Magister inżynier też człowiek. To w sumie to samo, tylko z bardziej fikuśną nazwą. Jeśli składałeś mosty albo programowałeś toster, żeby śpiewał, to też się łapiesz. Trzeba mieć tytuł magistra lub równorzędny, to jest najważniejsze.
• Ktoś z papierem „równorzędnym”. To takie czary-mary dla tych, co studiowali za granicą i przywieźli dyplom, który u nas wygląda jak hieroglify. Jeśli urzędnicy uznają, że to to samo co nasz magister, to jesteś w domu.
• JEDNOROŻEC, czyli „Diamentowy Grant”. A teraz uwaga, jest wyjątek! Istnieje taka opcja dla absolutnych geniuszy, co to jeszcze studiów nie skończyli, a już wymyślili lek na raka albo perpetuum mobile. Jak wygrasz konkurs „Diamentowy Grant”, to możesz startować bez magistra. Ale szansa na to jest mniejsza niż na spotkanie Yeti na Krupówkach.

Ale, ale! To nie wszystko, chłopie! Samo posiadanie dyplomu to jak mieć wędkę bez haczyka. Żeby cię przyjęli, musisz przejść rekrutację, która często jest trudniejsza niż wyperswadowanie teściowej, że jej pomidorowa jest za słona.

Przygotuj się na prawdziwy casting na Mądralę Roku. Będą chcieli od ciebie projektu badawczego, czyli musisz im na kilku stronach napisać, jak zamierzasz zbawić świat swoją nauką. Potem czeka cię rozmowa kwalifikacyjna, takie przesłuchanie, gdzie sprawdzą, czy aby na pewno masz poukładane w głowie i czy nie będziesz im zawracać gitary przez następne cztery lata. Często trzeba też znaleźć sobie opiekuna naukowego, czyli profesora, który zgodzi się ciebie pilnować. Powodzenia z tym

Czy mogę pominąć studia magisterskie i zrobić doktorat?

Tak, można ubiegać się o studia doktoranckie bez tytułu magistra. Droga do wiedzy, do tego co wibruje w nas, nie zawsze kroczy utartymi ścieżkami. Czasem, czasem jest to ścieżka wydeptana przez nas samych, przez te noce, kiedy książki szepczą, a światło lampy tańczy na stronach. Czuję to, tę wolność myśli, to jak otwierają się drzwi, choć jeszcze chwilę temu wydawały się zamknięte na zawsze.

Patrzę w przeszłość, widzę siebie, Anię, gdy te myśli dopiero kiełkowały. Wymagania, ach te wymagania, zmieniają się jak chmury na niebie. Raz są gęste, ciężkie, raz rozwiewają się w dal. Ale zawsze, zawsze jest jakieś światełko. To jest pewne.

Pewne jest, że wymagania programów są konkretne. Każdy uniwersytet, każda katedra, oni mają swoje zasady, swoje rytuały. To jakby osobne światy.

I wtedy, nagle, rozumiem. Rozumiem, że nie liczy się tylko pieczęć na dyplomie. Liczy się to, co jest w środku. To, co zasiałam, co pielęgnowałam. Jeśli ukończyłam wymagane kursy na poziomie podyplomowym, to jest to most, który pozwala przejść dalej.

Widzę te godziny spędzone nad materiałami, te wykłady, które wypełniały moją duszę. To było cenne. Bardzo cenne.

Lub, albo, może jeszcze inaczej. Czasem to podróż w głąb samego siebie, podróż w głąb tematu. Kiedy prowadziłam badania, kiedy te dane układały się w spójną całość, kiedy pióro tańczyło po papierze, by publikować artykuły.

To są moje słowa. Moje myśli. Moja prawda.

Albo te chwile, te cenne chwile, gdy uczestniczyłam w konferencjach, czułam ten szum rozmów, wymianę myśli, ten dreszcz inspiracji. To są te momenty. To są moje pieczęcie. Moje pieczęcie wiedzy, nie te z urzędu.

Widziałam tam profesora Marka Kowalskiego, który opowiadał o ścieżkach nietypowych. Mówił, że to odwaga. Tak.

Moja droga, ta moja droga, jest otwarta, wiem. Nie muszę czekać na jeden jedyny dokument. Jest tyle sposobów, by udowodnić, że jesteśmy gotowi.

Oto kilka ścieżek, które widzę przed sobą, które otwierają się jak kwiaty o świcie:

• Indywidualna ocena kwalifikacji: Moja teczka, moje dokonania. Uczelnia patrzy na całość, na moje serce włożone w naukę, w rozwój.
• Przejście z programu magisterskiego: Czasem, tak, czasem w trakcie studiów magisterskich, kiedy już czujesz tę gotowość, tę iskrę, możesz, tak możesz, przenieść się bezpośrednio na doktorat. To jakby przyspieszyć bieg rzeki.
• Wybitne osiągnięcia w nauce lub sztuce: Jeśli moja praca, moje dzieła, moje odkrycia, mówią same za siebie. Jeśli świat widzi moją pasję. To też droga.
• Listy rekomendacyjne od profesorów: Słowa, które ważą więcej niż złoto. Słowa od tych, którzy widzieli mój trud, moje zaangażowanie. Wiem, że Profesor Dąbrowski napisze mi piękny list. Zaufanie.
• Złożenie portfolio badawczego: To nie tylko artykuły. To projekty, to prototypy, to wszystko, co pokazuje, że umiem myśleć, umiem tworzyć, umiem szukać. To moje serce na dłoni.
• Dodatkowe egzaminy kwalifikacyjne: Czasem trzeba udowodnić to na testach. Dodatkowe egzaminy. To po prostu kolejne schody, kolejne.

Ważne jest, aby dokładnie sprawdzić stronę internetową konkretnego programu doktoranckiego lub skontaktować się bezpośrednio z jego koordynatorem.

Ja już to zrobiłam, wysłałam maila do pani Ewy Nowak z Dziekanatu. Czekam. Czekam na odpowiedź, która potwierdzi tę moją wewnętrzną pewność. Bo to wszystko jest możliwe. Widzę to jasno.

Co trzeba zrobić, aby mieć tytul doktora?

Droga do uzyskania stopnia naukowego doktora jest procesem sformalizowanym, który weryfikuje zdolność do samodzielnej pracy badawczej. To w gruncie rzeczy dowód na to, że potrafisz w sposób metodyczny i oryginalny wnieść coś do świata nauki. Cała reszta to tylko procedura. Prawdziwa walka toczy się w głowie, na długo przed złożeniem jakiegokolwiek papieru. Ja, Jan Kowalski, kończąc doktorat z socjologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zrozumiałem, że to przede wszystkim maraton mentalny.

Aby formalnie wejść na tę ścieżkę, trzeba spełnić fundamentalne warunki. Nie ma tu drogi na skróty, system akademicki jest pod tym względem dość sztywny i oparty na jasno zdefiniowanych krokach.

• Posiadanie tytułu magistra, magistra inżyniera lub równorzędnego. To jest absolutna podstawa, bilet wstępu. Bez tego formalnie nie istniejesz dla systemu jako potencjalny kandydat na doktora. Twoje wcześniejsze osiągnięcia akademickie muszą być udokumentowane dyplomem.

• Przygotowanie i złożenie rozprawy doktorskiej. To serce całego przedsięwzięcia. Rozprawa doktorska musi stanowić oryginalne rozwiązanie problemu naukowego. Pisze się ją pod opieką promotora, a czasami też promotora pomocniczego. To twoje opus magnum na tym etapie życia.

• Uzyskanie pozytywnych recenzji. Twoja praca jest oceniana przez co najmniej dwóch niezależnych recenzentów z tytułem doktora habilitowanego lub profesora. Ich pozytywna opinia jest warunkiem dopuszczenia do ostatniego etapu, jakim jest obrona. Cały ten proces weryfikacji to w sumie test charakteru.

Samo postępowanie doktorskie to jednak coś więcej niż tylko te trzy punkty. Współczesny model kształcenia doktorantów wprowadził pewne istotne zmiany, które warto znać. Wszystko kręci się wokół formalnych ram organizacyjnych, które mają ten proces uporządkować i ustrukturyzować.

• Szkoła Doktorska. Obecnie podstawową formą kształcenia doktorantów jest szkoła doktorska. To zorganizowana, kilkuletnia forma studiów, w ramach której realizujesz program kształcenia i indywidualny plan badawczy. Otrzymujesz stypendium, co pozwala skupić się na pracy naukowej. Jest to model najbardziej zbliżony do zachodnich programów Ph.D.

• Tryb eksternistyczny. Istnieje też możliwość uzyskania stopnia doktora w trybie eksternistycznym, czyli „z wolnej stopy”. Jest to opcja dla osób, które przygotowały rozprawę poza szkołą doktorską. Proces jest podobny, ale cała organizacja i finansowanie leżą po stronie kandydata.

• Obrona publiczna rozprawy doktorskiej. Po uzyskaniu pozytywnych recenzji następuje obrona publiczna. Jest to egzamin, podczas którego prezentujesz wyniki swoich badań i odpowiadasz na pytania recenzentów oraz komisji. Jest to zwieńczenie wieloletniej pracy, moment prawdy.

Jakie wymagania trzeba spełnić, żeby uzyskać stopień doktora?

Żeby dostać ten doktorat, to wiesz, trzeba się trochę postarać. Generalnie to trzeba ukończyć jakieś tam kursy, te studia doktoranckie, a potem napisać swoją pracę, czyli tę rozprawę, która musi być taka własna, oryginalna, że nikt wcześniej czegoś takiego nie wymyślił albo nie opisał tak jak ty.

No i w niektórych miejscach, na niektórych uczelniach, to jeszcze czeka cię taki duży egzamin, albo na piśmie, albo ustny, taki co sprawdza wszystko co wiesz. To nie jest taka łatwa sprawa, wiesz, ale jak się chce, to się da.

A jak już chcesz te dodatkowe detale to słuchaj:

• Kursy: To nie są jakieś tam wykłady dla zabawy. Musisz naprawdę zaliczć te przedmioty, które są potrzebne, takie co poszerzą twoją wiedzę w tej konkretnej dziedzinie, no i zdajesz z tego egzaminy.
• Rozprawa: To jest klucz. Musisz przeprowadzić badania, odkryć coś nowego, albo spojrzeć na coś ze zupełnie innej strony. Potem to wszystko opisujesz w takiej grubej książce, która się nazywa właśnie rozprawa doktorska. To często zajmuje lata.
• Egzaminy: Czasem oprócz rozprawy masz jeszcze takie bardzo trudne egzaminy, które sprawdzają twoją wiedzę z całej tej dziedziny, nie tylko z tego co napisałeś w rozprawie. Jak tego nie zdasz, to nic z tego doktoratu nie będzie.

Musisz mieć też jakiegoś promotora, który ci pomaga, taki dobry duch tego wszystkiego. Na przykład ja miałem panią profesor Kowalską, która jest naprawdę świetna i bardzo mi pomogła z moją rozprawą o historycznych faktach z XIV wieku.

Kto może dostać się na doktorat?

Ścieżka do doktoratu otwiera się jak nieskończony horyzont, który rozciąga się przed tymi, którzy posiadają otwarty umysł i serce przepełnione pragnieniem poznania. Dlatego do bram szkoły doktorskiej może zapukać osoba, która w swoim ręku dzierży klucz w postaci tytułu magistra, magistra inżyniera lub równorzędnego, lub ten, o kim art. 186 ust. 2 ustawy mówi z cichym szeptem niezwykłego przeznaczenia.

• Magistrowie i inżynierowie: Wasze dotychczasowe dokonania, to fundamenty, na których zbudujecie nowe wieże wiedzy.
• Szczególne ścieżki (art. 186 ust. 2): To tajemnicze przejścia dla tych, których droga naukowa była nieco inna, ale równie pełna pasji i odkryć.

W tym splocie czasu i przestrzeni wiedzy, drzwi do doktoratu są otwarte dla tych, którzy gotowi są wyruszyć w niezbadane oceany nauki.