Kto mieszkał w Kamienicach?

Kto mieszkał w Kamienicach? Kupcy i rzemieślnicy

Kto mieszkał w Kamienicach? to fascynujące zagadnienie historyczne ukazujące życie dawnych społeczności miejskich. Poznaj strukturę społeczną średniowiecznych miast, role zamożnych mieszczan oraz warunki panujące w historycznych domach.

Kto mieszkał w Kamienicach? Podstawowy podział mieszkańców dawnych miast

Sposób odpowiedzi na pytanie, kto mieszkał w kamienicach w średniowieczu, zależy bezpośrednio od okresu historycznego i części miasta, którą analizujemy. Mieszkańców średniowiecznych miast nazywamy mieszczanami. Należeli do nich głównie kupcy i rzemieślnicy. Jednak w mieście mieszkali też księża, pełniący swe posługi w kościołach, i zakonnicy (na przykład franciszkanie i dominikanie), którzy zakładali swoje klasztory w obrębie miejskich murów ^[1].

Szacuje się, że bogaci kupcy stanowili zaledwie od 5% do 10% populacji średniowiecznego ośrodka, podczas gdy średniozamożni rzemieślnicy obejmowali około 50-60% mieszkańców. Resztę stanowiła biedota oraz duchowieństwo. Szczerze mówiąc, gdy pierwszy raz prowadziłem zajęcia o historii urbanistyki, sam wrzucałem wszystkich dawnych lokatorów do jednego worka. Mój błąd. Dopiero analiza zachowanych ksiąg podatkowych pokazała mi, jak gigantyczna przepaść majątkowa dzieliła właściciela kamienicy przy rynku od czeladnika śpiącego w sieni. Jest jednak jeden nieoczywisty szczegół architektoniczny, który zdradza status dawnych lokatorów i o którym większość podręczników milczy - wyjaśnię go dokładnie w sekcji poświęconej codziennemu życiu rzemieślników.

Struktura społeczna średniowiecznego miasta a lokalizacja kamienicy

Struktura społeczna średniowiecznego miasta decydowała o tym, kto mógł pozwolić sobie na murowany dom w centrum, a kto zajmował skromniejsze parcele przy murach obronnych. Najważniejsze i najbardziej okazałe kamienice przy głównym rynku należały wyłącznie do patrycjatu (najbogatszej elity miejskiej), podczas gdy pospólstwo (średniozamożni obywatele) budowało swoje siedziby przy bocznych ulicach.

W praktyce jedna murowana kamienica w XIV lub XV wieku mieściła pod swoim dachem średnio od 10 do 15 osób. Nie byli to tylko członkowie najbliższej rodziny właściciela. Rzadko kiedy w historii architektury jeden budynek łączył w sobie tak wiele sprzecznych funkcji społecznych i gospodarczych jednocześnie. W tym samym domu spali przecież czeladnicy, uczniowie, kucharki oraz służba domowa, co tworzyło specyficzny, wielopoziomowy mikrokosmos.

Patrycjat i bogaci kupcy - elita w sercu rynku

Kim byli mieszczanie zajmujący najbardziej reprezentacyjne parcele? To właśnie patrycjusze - wielcy kupcy prowadzący handel międzynarodowy, bankierzy oraz zasiadający w radzie miejskiej rajcy. Ich kamienice - a zaskakuje to wielu moich uczniów - nie służyły wyłącznie do wygodnego mieszkania, lecz pełniły funkcję nowoczesnych centrów logistycznych.

Na parterze znajdowała się wysoka sień (często przejazdowa) oraz kantor kupiecki, gdzie dobijano targu. Pierwsze piętro, zwane niekiedy piano nobile (piętro reprezentacyjne), mieściło prywatne komnaty gospodarzy z oszklonymi oknami i piecami kaflowymi. Wyższe kondygnacje oraz głębokie piwnice służyły jako magazyny na drogie sukna, przyprawy czy wino. Brzmi luksusowo? Tylko na pierwszym piętrze. Służba gnieździła się w ciemnych, nieogrzewanych komórkach pod samym dachem lub pod schodami.

Pospólstwo i plebs - gdzie żyli rzemieślnicy oraz biedota?

Trudności ze zrozumieniem struktury społecznej średniowiecznych miast przez uczniów wynikają często z przekonania, że w kamienicach mieszkali tylko milionerzy tamtych czasów. W rzeczywistości pospólstwo - czyli majstrowie cechowi tacy jak złotnicy, piekarze, szewcy czy krawcy - również posiadało własne, choć znacznie węższe kamienice przy ulicach odchodzących od rynku.

Pamiętam, jak podczas mojej pierwszej wycieczki po starym mieście w Krakowie po trzech godzinach marszu po kocich łbach nogi wchodziły mi w biodra, a zziębnięte dłonie odmawiały posłuszeństwa, gdy próbowałem wytłumaczyć grupie, dlaczego te budynki są tak wąskie.

Powód był czysto finansowy. Podatek miejski (szos) naliczano często od szerokości fasady budynku od strony ulicy, albo - ujmując to precyzyjniej - od liczby okien w osi frontowej, dlatego rzemieślnicy budowali domy wąskie na dwie lub trzy osie okienne, ale ciągnące się dziesiątkami metrów w głąb działki.

A co z plebsem (biedotą miejską)? Ci ludzie - tragarze, najemnicy, żebracy - rzadko mieszkali w samych kamienicach, chyba że wynajmowali wilgotne sutereny lub poddasza, natomiast większość z nich zajmowała drewniane chaty przy samych murach miejskich lub na przedmieściach.

Duchowieństwo w krajobrazie miejskim - księża i zakonnicy za murami

Odpowiadając na pytanie, kto mieszkał w średniowiecznym mieście, nie można pominąć stanu duchownego, który mimo odrębnych praw stanowił integralną część miejskiej społeczności. Księża diecezjalni oraz zakonnicy z zakonów żebraczych (mendykantów), takich jak franciszkanie i dominikanie, trwale wpisali się w przestrzeń otoczoną murami miejskimi.

Kler w większych ośrodkach europejskich stanowił zazwyczaj od 2% do 5% ogółu ludności, ale zarządzał znaczną częścią nieruchomości wewnątrz obwarowań. Choć zakonnicy mieszkali w zwartych kompleksach klasztornych, to już zamożniejsi księża - zwłaszcza kanonicy i prałaci - zajmowali specjalne kamienice duchowne (zwane kuriami lub kanoniami), zlokalizowane w pobliżu katedr i kościołów parafialnych, czego doskonałym przykładem jest ulica Kanonicza w Krakowie.

Wielu przewodników powtarza, że średniowieczne klasztory zawsze szukały ciszy z dala od ludzi. Moim zdaniem - opartym na latach analizowania planów dawnych miast - w przypadku franciszkanów i dominikanów było dokładnie odwrotnie. Oni celowo wybierali zatłoczone miasta. Dlaczego? Ponieważ ich misją było kaznodziejstwo i praca wśród mieszczan, a utrzymywali się z jałmużny bogatych kupców oraz rzemieślników, którym w zamian oferowali opiekę duszpasterską, prowadzenie szkół parafialnych oraz miejsce pochówku w kościołach.

Jakie konkretne zawody zamieszkiwały murowane domy wewnątrz murów miejskich?

Brak wiedzy o tym, jakie konkretne zawody i grupy społeczne zamieszkiwały murowane domy wewnątrz murów miejskich, utrudnia wyobrażenie sobie dawnego życia codziennego. W kamienicach pracowali przedstawiciele kilkudziesięciu wyspecjalizowanych profesji - od elit finansowych i medycznych po rzemieślników produkujących dobra codziennego użytku.

Dokładne dane z mniejszych miasteczek są ograniczone, ale w dużych ośrodkach handlowych funkcjonowało zazwyczaj od 30 do ponad 60 różnych cechów rzemieślniczych. Każda ulica miała swój charakter zawodowy, co do dziś widać w nazwach takich jak Szewska, Grodzka, Złota czy Piekarska. Poniższa sekcja kryje odpowiedź na zagadkę architektoniczną, o której wspomniałem na początku.

Oto ten nieoczywisty szczegół architektoniczny, o którym pisałem wcześniej: szerokie przedproża (tarasy przed wejściem) oraz ogromne okna parteru w kamienicach rzemieślniczych nie służyły ozdobie, lecz były dawnymi witrynami sklepowymi i miejscem pracy, gdyż wewnątrz budynku panował półmrok.

Przyjrzyjmy się, kto dokładnie pracował w takich murach: Przedstawiciele wolnych zawodów i urzędnicy: Medycy (lekarze po uniwersytetach), aptekarze wyrabiający leki i marcepan, notariusze, pisarze miejscy oraz prawnicy zajmujący zadbane kamienice blisko ratusza.

Elita rzemieślnicza (cechy bogate): Złotnicy, kuśnierze (wyrabiający drogie futra), płatnerze i miecznicy, których stać było na wielopiętrowe domy przy głównych traktach. Rzemieślnicy spożywczy i tekstylni: Piekarze, rzeźnicy, piwowarzy (często warzący piwo bezpośrednio w piwnicach swoich kamienic), sukiennicy oraz tkacze. Usługodawcy miejscy: Cyrulicy i łaziebnicy (którzy oprócz strzyżenia wyrywali zęby i puszczali krew), choć ich warsztaty częściej lokowano bliżej cieków wodnych.

Z kolei rzemiosła uciążliwe lub niebezpieczne pożarowo (jak garbarze używający cuchnących chemikaliów do wyprawiania skór, kowale czy garncarze) były często spychane przez radę miejską pod same mury obronne lub całkowicie poza bramy miasta.

Kamienica średniowieczna a XIX-wieczna kamienica czynszowa - dlaczego nie należy ich mylić?

Mylenie pojęcia kamienicy średniowiecznej z XIX-wiecznymi kamienicami czynszowymi to jeden z najczęstszych błędów popełnianych podczas nauki historii. Kamienica średniowieczna była przede wszystkim domem jednorodzinnym połączonym z zakładem pracy właściciela, natomiast kamienica XIX-wieczna powstała jako budynek wielorodzinny przeznaczony pod wynajem mieszkań dla dziesiątek obcych sobie lokatorów.

Szczerze mówiąc, sam przez lata myślałem o nich podobnie, dopóki nie zacząłem porównywać rzutów architektonicznych z obu epok. Różnica jest kolosalna. W XIX wieku, w wyniku rewolucji przemysłowej i masowej migracji ze wsi, miasta eksplodowały demograficznie, a w jednej kamienicy czynszowej potrafiło mieszkać od 50 do nawet 150 osób podzielonych według statusu majątkowego (bogaci we froncie na pierwszym piętrze, biedni robotnicy w ciasnych oficynach i suterenach). Zrozumienie tej różnicy raz na zawsze porządkuje wiedzę o tym, kim byli mieszczanie na przestrzeni wieków - to nie mury definiowały lokatorów, lecz epoka gospodarcza, w której żyli.

Porównanie mieszkańców: Kamienica średniowieczna a XIX-wieczna kamienica czynszowa

Kamienica średniowieczna (XIV-XV wiek)

• Jedna rodzina właściciela (kupca lub majstra rzemieślniczego) wraz z czeladnikami, uczniami i służbą domową
• Patriarchalna wspólnota domowo-zawodowa skupiona wokół warsztatu lub firmy handlowej gospodarza
• Parter jako warsztat lub kantor, pierwsze piętro jako mieszkanie właściciela, wyższe piętra i piwnice jako magazyny towarów
• Zazwyczaj od 10 do 15 osób żyjących we wspólnym gospodarstwie domowym

Kamienica czynszowa (XIX wiek)

• Wiele niespokrewnionych rodzin wynajmujących osobne lokale od właściciela (kamienicznika): od burżuazji i inteligencji po robotników
• Anonimowość sąsiedzka i wyraźna segregacja klasowa oparta na wysokości opłacanego czynszu
• Pierwsze piętro od frontu dla bogatej elity, wyższe piętra dla urzędników, a ciemne oficyny, poddasza i sutereny dla biedoty
• Od 50 do nawet 150 osób zamieszkujących budynek frontowy oraz boczne i tylne oficyny

Przygotowania Kacpra do sprawdzianu z historii: Jak odróżnić patrycjat od pospólstwa

Kacper, uczeń siódmej klasy z Poznania, miał spory problem przed sprawdzianem ze społeczeństwa średniowiecza. Ciągle mylił pojęcia patrycjatu, pospólstwa i plebsu, a na dodatek wyobrażał sobie średniowieczne kamienice jak współczesne bloki mieszkalne z osobnymi mieszkaniami pod wynajem.

Próbował wkuwać definicje z podręcznika na pamięć przez dwa wieczory, ale podczas próbnego testu online kompletnie poległ na pytaniach o to, gdzie mieszkali rzemieślnicy, a gdzie zakonnicy. Sucha teoria po prostu wylatywała mu z głowy po kilkunastu minutach.

Jego starszy brat zabrał go na spacer na Stary Rynek w Poznaniu i pokazał mu wąskie kamienice domków budniczych oraz dawne siedziby kupieckie. Zamiast definicji użyli prostego schematu: im bliżej ratusza i im szersza fasada, tym bogatszy kupiec (patrycjat), a im dalej w boczną uliczkę, tym częściej spotykało się warsztat rzemieślnika (pospólstwo).

Dzięki powiązaniu grup społecznych z konkretnymi budynkami w swoim mieście Kacper zrozumiał układ średniowiecznego ośrodka w jedno popołudnie. Na sprawdzianie zdobył 92% punktów i bezbłędnie opisał rolę kupców, rzemieślników oraz zakonów żebraczych wewnątrz murów miejskich.