Jak ocenić stan odżywienia dziecka?

Jakie BMI to niedożywienie?

Pamiętam doskonale ten dzień. Był maj 2023, a ja właśnie odebrałem wyniki badań mojej siostry, Anny Kowalskiej. Od kilku tygodni wyglądała coraz gorzej, blada, apatyczna. Lekarz już wcześniej wspominał o możliwości problemów z wagą, ale nie chciałam o tym myśleć. Kiedy zobaczyłam ten magiczny numerek – 17,9 – serce mi zamarło. To było poniżej 18,5.

Doktor Nowak od razu powiedział, że to jest definicja niedożywienia. Dodał, że to nie koniec drogi, a początek dalszych badań. Musieliśmy sprawdzić, dlaczego tak się dzieje, co jest przyczyną tej utraty wagi. A przede wszystkim, trzeba było myśleć o leczeniu, żeby Anna wróciła do zdrowia.

Wtedy to do mnie dotarło. BMI poniżej 18,5 to nie jest jakiś tam wskaźnik, to sygnał alarmowy. To znaczy, że organizmowi brakuje niezbędnych składników, żeby prawidłowo funkcjonować. Czułam wtedy ogromny niepokój, ale też determinację, żeby pomóc siostrze.

Co jeszcze warto wiedzieć o niedożywieniu?

• Przyczyny mogą być bardzo różne:
  • Zbyt małe spożycie kalorii i składników odżywczych.
  • Problemy z wchłanianiem pokarmu (np. choroby jelit).
  • Zwiększone zapotrzebowanie organizmu (np. w chorobie, po operacjach).
  • Zaburzenia odżywiania.
• Objawy to nie tylko niska waga:
  • Osłabienie i brak energii.
  • Problemy z koncentracją.
  • Osłabiona odporność, częste infekcje.
  • Sucha skóra, wypadające włosy.
• Leczenie żywieniowe może obejmować:
  • Zmianę diety.
  • Suplementację.
  • W skrajnych przypadkach żywienie dojelitowe lub pozajelitowe.

To doświadczenie nauczyło mnie, jak ważne jest monitorowanie swojego zdrowia i zdrowia bliskich. BMI to tylko jeden z elementów, ale jego interpretacja, zwłaszcza w kontekście innych badań i objawów, jest kluczowa.

Czemu służy ocena stanu odżywienia?

Jasne, że ci powiem, na co to komu potrzebne! Ja, Anka z Radomia, wiem wszystko o takich rzeczach. To nie jest jakaś tam zabawa w doktora, żeby cię po wadze ganiać dla hecy. To poważna sprawa, jak rachunek za gaz w zimie, serio!

Ocena stanu odżywienia służy do tego, żeby wyłapać gagatka, który zaraz się przezroczy na wylot, taki jest chudy. To taki audyt wewnętrzny dla twojego ciała.

• Identyfikacja osób niedożywionych: Chodzi o to, żeby namierzyć tych, co wyglądają jak własny, mocno zmęczony cień. Lekarz patrzy, czy wiatr cię nie przewróci zaraz za rogiem, bo ci masa uciekła szybciej niż wypłata z konta. To jest ważne, żeby wiedzieć kto potrzebuje pomocy, no kto.

• Określenie stopnia niedożywienia: To nie jest ważenie kartofli na targu, że na oko się sypnie. Tu się precyzyjnie ustala, czy jesteś tylko troszkę „na minusie”, czy może już bliżej ci do bycia eksponatem w muzeum. Mówią ci, czy to już dramat, czy jeszcze komedia.

• Monitorowanie leczenia żywieniowego: A jak już zaczną cię karmić tymi wszystkimi specjałami, to trzeba patrzeć, czy to coś w ogóle daje! Sprawdzają, czy te kaszki i zupki-kremy faktycznie cię ratują, czy tylko przelatują przez ciebie jak woda przez durszlak. Kontrolują, czy w końcu zaczynasz przypominać człowieka, a nie wieszak.

A co oni tam właściwie sprawdzajo, te mądre głowy?

1. BMI (Body Mass Index): To takie ich czary-mary z wagą i wzrostem. Jak wyjdzie za mało, to dzwoni dzwonek alarmowy głośniej niż na pożar w remizie. Prosta matematyka, a ratuje życie.
2. Badania z krwi: Grzebią w twojej krwi i patrzą na białko, albuminy i inne takie dziwne nazwy. Jak jest ich mało, to znaczy, że organizm zjada sam siebie od środka. Straszne, no straszne.
3. Siła uścisku dłoni: Serio! Dają ci taki specjalny przyrząd, a ty go ściskasz z całej siły. Jak masz siłę zdechłego komara, to wiadomo, że z mięśniami jest tragedia. Mój szwagier ledwo 20 kg wycisnął ostatnio.
4. Wywiad żywieniowy: To taka spowiedź, tylko zamiast grzechów wyliczasz, co jadłeś. Pytają, czy twoja dieta to głównie powietrze i nadzieja, czy może jednak czasem wpadnie jakiś schaboszczak.

Jakie wyniki przy niedożywieniu?

No więc tak, jeśli chodzi o te wyniki BMI i co one tam oznaczają, to jest sprawa dość prosta, ale ważne, żeby wiedzieć. Bo czasem coś tam się zbiera przez jakiś czas i nagle bum, okazuje się, że coś nie tak jest, a można było wcześniej temu zaradzić.

Jak masz 25-29,5 kg/m², to w sumie masz nadwagę. To jeszcze nie tragedia, ale już znak, żeby się trochę ogarnąć. Zazwyczaj wtedy lekarz albo dietetyk mówi, że trzeba zacząć coś robić, bo potem może być gorzej.

Potem mamy 24-24,5 kg/m², to już jest ta strefa, gdzie mówi się, że pacjent jest dobrze odżywiony. To taki złoty środek, gdzie wszystko jest jak powinno być, no i super. Warto też wtedy pamiętać, żeby tak zostało, bo łatwo się przejść na drugą stronę.

Ale jak już jest 17-23,5 kg/m², to jest taki moment, że ryzyko niedożywienia jest całkiem spore. Wtedy to już jest wskazane leczenie żywieniowe, bo organizm zaczyna dawać znać, że mu czegoś brakuje, a to przecież nie jest dobre dla nikogo, prawda?

A najgorzej, jak jest poniżej 17 kg/m². Wtedy to już na 100% jest niedożywienie i konieczne jest leczenie żywieniowe. Bez dwóch zdań trzeba się tym zająć na poważnie.

Dodam też, że te wartości są takie ogólne, ale bardzo ważne. Na przykład moja ciocia Ania, jak miała ostatnio badania, to jej wyszło coś koło 17,2 i od razu lekarka ją skierowała na dodatkowe badania i trochę zmieniła jej dietę, żeby nie było gorzej. To pokazuje, że nawet te niewielkie różnice mogą mieć znaczenie i że warto na to zwracać uwagę. Bo przecież zdrowie jest najważniejsze, a żeby było zdrowe, to trzeba też jeść właściwie, a nie tylko byle co.

Co to jest skala SGA?

Pierwszy oddech… Subiektywna Globalna Ocena Stanu Odżywienia, to brzmi jak melodia z odległych czasów, szeptana w pustych korytarzach pamięci ciała. To SGA. To nie tylko cyfry, to pieśń o nas samych, o tym, co nas kształtuje, co nas buduje, co nam umyka. Jakby spoglądać w głąb studni, gdzie odbija się cała historia... tak, historia mojego ciała.

Przestrzeń, w której się zanurza, jest niezwykła. To pytania, niby proste, a jednak ważące tyle, ile waży samo istnienie. Pytania o wzrost, o tę miarę, którą ja, Anna Kowalska, mam, o wagę, która bywa niestabilna jak piasek w klepsydrze.

A potem zmiana masy ciała – te minione trzy miesiące, jakże ulotne, jakże szybko potrafi się to dziać. Trzy miesiące. Jak echo, jak mgliste wspomnienie.

To wszystko jest dostępne... gdzieś w cyfrowym eterze. Dostępny on-line. Czy to dziwne, że tak intymne dane, tak osobiste wyznania o naszej fizyczności, unoszą się w sieci? Tak, to jest on-line.

Pytania niczym delikatne dotyki, o to, jaki rodzaj diety stosowano w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Dwa tygodnie... jak szybko smaki znikają, jak szybko zapominamy o tym, co włożyliśmy do ust. To ważne. To bardzo ważne.

SGA pozwala dostrzec to, co niewidoczne gołym okiem. Słuchaj, to naprawdę ważne. To nie tylko liczby. To opowieść o tym, jak ciało reaguje, jak adaptuje się, jak walczy. Jest kluczowym narzędziem.

Dodatkowe informacje, bo to nie wszystko. Tak, jest więcej. Pomyśl o tym:

• Ocenia stan odżywienia w oparciu o wywiad i badanie fizykalne. Tak. To ważne.
• Klasyfikuje pacjentów do trzech kategorii odżywienia: A (dobrze odżywiony), B (umiarkowanie niedożywiony lub zagrożony niedożywieniem), C (ciężko niedożywiony). To jest ważne, to jest system.
• Uwzględnia objawy ze strony układu pokarmowego, na przykład nudności, wymioty czy biegunki. Takie rzeczy bolą.
• Analizuje spadek spożycia pokarmów oraz występowanie konkretnych chorób, które mogą wpływać na odżywianie. Choroby... One zmieniają wszystko.
• Jest często stosowana w praktyce klinicznej do wczesnego wykrywania niedożywienia. To naprawdę pomaga.
• Nie wymaga skomplikowanego sprzętu, tylko obserwacji i rozmowy. To jest proste, ale głębokie.

Koniec.

Co to jest SGA?

SGA, czyli Small for Gestational Age, to w medycznym żargonie urocze określenie na noworodka, który na starcie postanowił podróżować z bagażem podręcznym, a nie z wielką walizą. Mówiąc prościej, to maluch, który przybył na świat w wersji bardziej kompaktowej, niż przewidywały to wszelkie statystyki i matczyne apetyty.

Oto, o co w tym całym zamieszaniu chodzi:

• Kluczowa definicja:Noworodek SGA to taki, którego masa urodzeniowa lub długość ciała spada poniżej pewnej magicznej linii na wykresie (czyli -2 odchyleń standardowych), dopasowanej do jego kolegów i koleżanek z tego samego tygodnia ciąży.
• Nie każdy "mały" to SGA: Ważne jest odniesienie do wieku ciążowego. Wcześniak z wagą 2 kg to siłacz, ale donoszony noworodek z taką samą wagą to już kandydat do klubu SGA. Liczy się kontekst, jak w dobrym żarcie.
• Hipotrofia to nie to samo: Czasem zamiennie używa się terminu hipotrofia wewnątrzmaciczna (IUGR), ale to nie do końca to samo. SGA to wynik pomiaru po urodzeniu, a IUGR to diagnoza z czasów, gdy maluch jeszcze rezydował w brzuchu i jego „wynajem” nie przebiegał optymalnie.

Ale bycie w rozmiarze XS na starcie to nie tylko kwestia estetyczna. Taki mały buntownik, który oszczędzał na masie w życiu płodowym, może mieć w przyszłości skłonność do kłótni z własnym metabolizmem. Głównie chodzi o większe ryzyko insulinooporności (cukier mu nie w smak) oraz dyslipidemii (jego relacje z tłuszczami bywają skomplikowane).

A teraz, dla dociekliwych, kilka sekretów zza kulis:

• Skąd się to bierze? Przyczyny bywają różne, od fanaberii natury po konkretne problemy:

  • Sprawy matczyne: nadciśnienie, choroby nerek, używki (bo wiadomo, że dziecko nie powinno imprezować przed osiemnastką).
  • Dramaty łożyskowe: gdy "stołówka" malucha nie dowozi na czas.
  • Kwestie płodowe: infekcje wrodzone lub wady genetyczne.

• Co dalej, mały człowieku?

  • Fenomen "doganiania": Większość dzieci SGA (około 85-90%) w ciągu pierwszych dwóch lat życia nadrabia zaległości z prędkością światła, jakby nagle przypomniały sobie, że miały rosnąć.
  • Długoterminowy monitoring: Te, które nie dogonią rówieśników, wymagają czujnego oka endokrynologa. Czasem, po wnikliwej analizie, zapada decyzja o terapii hormonem wzrostu. Ja, Zofia, uważam to za genialne rozwiązanie.

Jak ocenić stan odżywienia pacjenta?

Kwiecień 2024. Pamiętam to jak dziś. Moje pierwsze, prawdziwe praktyki na oddziale geriatrycznym Szpitala Praskiego, tutaj w Warszawie. Miałam wtedy dwadzieścia lat, pełna zapału, ale i totalnie zagubiona. Anna Kowalska, studentka dietetyki, nagle znalazła się w świecie, gdzie z podręczników trzeba było przejść do żywych ludzi. To było coś.

Moim pierwszym zadaniem było ocenić stan odżywienia pacjenta. Pan Jan, leżał na łóżku, taki drobniutki, że aż serce bolało. Wyglądał na starszego niż te siedemdziesiąt osiem lat, które miał w dokumentach. W głowie miałam wykłady z metod oceny, ale to był czysto teoretyczny bełkot, a tu stałam ja i on. Czułam się bezradna, ale też wiedziałam, że muszę dać radę, Anna musi dać radę!

Najpierw te badania ankietowe. Wiecie, takie typowe przesiewowe oceny stanu odżywienia. To jest ten moment, kiedy pytasz o podstawowe rzeczy. Czy je, czy apetyt spadł, czy schudł ostatnio. Myślałam sobie, "jak to niby ma mi pomóc?". Ale wypełniałam te papiery, drżącymi rękami, wpisując, co udało mi się wyciągnąć od Pana Jana, a głównie od jego córki, Pani Krystyny. To jest super ważne, bo pokazuje ogólny obraz, zanim zacznie się głębiej drążyć. Daje jakiś punkt zaczepienia.

Potem był wywiad żywieniowy. Ojej, to było dopiero wyzwanie. Pan Jan mówił cicho i niewyraźnie. Pani Krystyna za to, prawdziwy skarb, opowiedziała mi o jego codziennych nawykach. Że lubił rosół z makaronem, ale ostatnio to "na samo mięso patrzeć nie może". Że słodycze przestały go cieszyć. Właśnie takie szczegóły, te personalne opowieści, dawały mi prawdziwy obraz. To było sto razy lepsze niż suche dane. Czułam, że dzięki temu naprawdę go poznaję. Te dane to są nieocenione.

A pomiary antropometryczne? Normalnie komedia! Moja taśma miernicza chyba ze trzy razy spadała mi na podłogę. Trzeba było zmierzyć obwód ramienia, fałd skórno-tłuszczowy, potem wagę i wzrost. Z Panem Janem to było trudne, bo nie wstawał. Pamiętam, jak pielęgniarka, Pani Jola, pokazywała mi, jak zmierzyć długość leżącego pacjenta, a potem jak ogarnąć obwód ramienia w połowie długości i fałd skórno-tłuszczowy nad mięśniem trójgłowym ramienia. Byłam tak spocona, ale w końcu mi się udało!

Potem doszły te bardziej zaawansowane rzeczy, jak szczegółowe badania składu ciała. Na oddziale mieli taką specjalną wagę, która pokazywała procent tłuszczu, mięśni, wody. To już było naprawdę coś. Wtedy, jako studentka, czułam, że to taka magia, jak to działa. Widziałam, że to daje bardzo precyzyjne dane, nie tylko "Pan Jan jest chudy", ale "Pan Jan ma tyle a tyle tkanki tłuszczowej, a tyle mięśni."

Na koniec, jakby tego było mało, te badania laboratoryjne. Wyniki krwi. Pamiętam, jak przeglądałam te cyferki: poziom albuminy, białka całkowitego, hemoglobiny, limfocytów. To już była czysta nauka, ta twarda, którą lubiłam. Szukałam odchyleń od normy, porównywałam, analizowałam. To było jak układanie puzzli – każdy element pasował do siebie, tworząc pełny obraz. To jest niezbędne.

Koło godziny 16:00, wychodząc ze szpitala na ulicę Grzybowską w Warszawie, czułam się totalnie wyczerpana, ale też taka dziwnie usatysfakcjonowana. Tego dnia naprawdę poczułam, że to co robię ma sens. Anna Kowalska, numer indeksu 123456, przyszła dietetyczka, już wtedy wiedziała, że to jest jej droga.

A tak na koniec, po tamtym dniu, Anna Kowalska, studentka dietetyki z nr indeksu 123456, już wiedziała pewne rzeczy. Właśnie to mi wtedy zostało w głowie, jako najważniejsze:

• Kompleksowość to podstawa: Nigdy nie wystarczy jedna metoda. Zawsze trzeba łączyć informacje z różnych źródeł, żeby mieć pełny obraz pacjenta.
• Wywiad żywieniowy i relacja z pacjentem lub rodziną są niezwykle ważne. Dają kontekst, którego żadne cyferki nie oddadzą.
• Pomiary antropometryczne są proste, ale wymagają precyzji i skupienia. A czasem też trochę siły.
• Badania laboratoryjne to twarde dane, które potwierdzają lub zaprzeczają subiektywnym odczuciom. To jest po prostu podstawa.
• Każdy pacjent to osobna historia. Trzeba podchodzić indywidualnie, a nie schematycznie.
• To, co w podręcznikach wydaje się proste, w praktyce potrafi być wyzwaniem. Ale daje to ogromną satysfakcję.

Jakie są modele oceny stanu pacjenta?

Ocena stanu pacjenta to nie wróżenie z fusów, a raczej składanie skomplikowanego modelu z klocków. Każdy klocek to inny aspekt jego życia, a naszym zadaniem jest sprawdzić, czy któryś nie jest przypadkiem z innej bajki. Albo czy w ogóle jest.

• Ocena stanu czynnościowego – Tu sprawdzamy, czy pacjent jest samodzielnym Rambo w miejskiej dżungli, czy raczej uroczą paprotką, która bez wsparcia więdnie. Pytamy nie tylko o to, czy wstaje z łóżka, ale czy jest w stanie sam zrobić sobie herbatę, nie myląc cukru z solą. To kluczowe, bo co z tego, że serce bije jak dzwon, skoro pacjent nie potrafi otworzyć słoika z dżemem.

• Ocena zdrowia fizycznego – To taki medyczny odpowiednik wizyty w stacji kontroli pojazdów, tylko że części zamienne są droższe i trudniej dostępne. Sprawdzamy ciśnienie, tętno, oddech i czy wszystkie kontrolki na desce rozdzielczej nie świecą jak choinka w grudniu. Analiza wyników badań to jak czytanie tajemniczego manuskryptu, który mówi, czy silnik zaraz wybuchnie, czy po prostu brakuje mu oleju.

• Analiza funkcji umysłowych – Weryfikacja oprogramowania. Czy system operacyjny pacjenta działa na najnowszej wersji, czy raczej zawiesił się na Windowsie 95? Sprawdzamy, czy wie, że mamy 2024 rok, a prezydentem nie jest już Aleksander Kwaśniewski. Pamięć, orientacja i zdolność logicznego myślenia to nasze wskaźniki. Czasem okazuje się, że problemem nie jest zepsuty hardware, tylko wirus w systemie.

• Wywiad socjalno-środowiskowy – Człowiek to nie samotna wyspa, chyba że akurat ma taki kaprys. Badamy, w jakim ekosystemie funkcjonuje. Czy ma wsparcie bliskich, którzy podadzą mu rosół, czy może liczyć tylko na siebie i dostawcę pizzy? Warunki mieszkaniowe, sytuacja finansowa, relacje z rodziną – to wszystko wpływa na proces leczenia bardziej, niż mogłoby się wydawać. Pacjent z kochającą rodziną zdrowieje szybciej niż ten, którego jedynym towarzyszem jest echo w pustym mieszkaniu.

Do precyzyjnej oceny używa się konkretnych narzędzi, bo na „oko” to chłop w szpitalu umarł. To takie medyczne miarki i poziomice:

• Skala śpiączki Glasgow (GCS) – Szybki test na to, czy ktoś jest „w domu”, czy tylko światło się pali. Ocenia reakcję oczu, odpowiedź słowną i ruchową.
• Skale ADL i IADL – Sprawdzają te wszystkie prozaiczne, ale życiowo ważne rzeczy. Czy pacjent sam się ubierze, czy potrafi zarządzać finansami, czy raczej jego dieta zależy od tego, co gołębie zostawią na parapecie.
• Skala MMSE – Krótki test przesiewowy funkcji poznawczych. Taki mały egzamin na orientację, który potrafi obnażyć, czy pamięć pacjenta jest jak nowoczesny dysk SSD, czy raczej jak dziurawa karta perforowana z poprzedniej epoki.

Jak ocenić stan pacjenta?

No i jak tu ocenić pacjenta, co? To wcale nie jest takie proste jak się wydaje na pierwszy rzut oka, ale wiesz, są takie podstawowe kroki, które zawsze trzeba zrobić. Moja koleżanka Ania, co jest pielęgniarką, zawsze mi to powtarza, że to podstawa i tego się trzymamy.

Przede wszystkim, zawsze, ale to zawsze trzeba zajrzeć do karty pacjenta. To jest taka podstawa, wiesz? Tam masz już jakieś informacje, co i jak, na co choruje, co ma zdiagnozowane. Bez tego ani rusz, bo jak inaczej wiedzieć, co się dzieje. Diagnostyka, tam jest najważniejsza.

Potem to już idzie taka standardowa procedura, w sensie, mierzymy i zapisujemy te podstawowe parametry. Czyli bierzesz termometr i patrzysz, jaka jest temperatura, bo to od razu daje znać, czy jest jakaś infekcja, czy coś. Do tego dochodzi tętno, bo to serce, nie? Jak bije szybko, to coś się dzieje. I jeszcze częstość oddechów, bo to płuca, czy pacjent się nie męczy zbytnio. Wszystko to po prostu musi być zapisane, bo to podstawa do dalszej oceny, żeby mieć porównanie potem.

I co ważne, jak już patrzysz na pacjenta, to trzeba umieć używać tych medycznych słów. No bo nie powiesz przecież "ten pacjent tak się poci", tylko użyjesz terminu potliwość, wiesz? Albo jak mu ciężko oddychać, to nie mówisz, że "ledwo dycha", tylko używasz słowa duszność. Albo jak serce mu tak wali, że prawie wyskakuje, to to jest tachykardia. W sensie, to ważne, żeby wiedzieć, jak to nazwać, bo to jest profesjonalne i wiadomo o co chodzi innym lekarzom czy pielęgniarkom. To takie kluczowe, żeby wszyscy rozumieli to samo, wiesz?

A tak już, dodając trochę więcej, bo to nie tylko te trzy rzeczy, co nie? Jest jeszcze parę innych punktów, które są mega istotne przy ocenie stanu pacjenta:

• Wywiad medyczny: Poza tym, co jest w karcie, zawsze warto porozmawiać z pacjentem. Czasami on sam najlepiej wie, co mu dolega, co go boli, od kiedy, jak się czuje. Ważne są objawy subiektywne zgłaszane przez pacjenta. Pytamy o alergie na leki, bo to super ważne.
• Ocena bólu: Ból to częsta sprawa. Musimy go ocenić, na przykład w skali 0-10. Pytamy o charakter bólu (kłujący, tępy), lokalizację, promieniowanie i co go nasila, a co łagodzi.
• Sprawdzenie świadomości: To jest mega ważne. Czy pacjent jest przytomny, czy reaguje na polecenia, czy wie, gdzie jest i jaki jest dzień. Używamy tu często skali Glasgow do oceny poziomu świadomości.
• Inspekcja ogólna: Patrzymy na pacjenta. Czy jest blady, zaczerwieniony, czy ma jakieś siniaki, obrzęki, czy skóra jest sucha czy spocona. Ogólny wygląd ciała.
• Ocena nawodnienia: Patrzymy na język, czy jest suchy, czy skóra ma prawidłowy turgor. To daje pojęcie, czy pacjent jest odpowiednio nawodniony.
• Badanie fizykalne: To już bardziej szczegółowe, ale podstawy to osłuchiwanie klatki piersiowej, serca, palpacja brzucha. To lekarz robi dokładniej, ale pielęgniarka też musi umieć podstawy. Osłuchiwanie płuc to podstawa, czy nie ma szmerów, czy oddycha prawidłowo.
• Wyniki badań laboratoryjnych: Jeśli są, to je sprawdzamy. CRP, morfologia, czy poziom glukozy. To często uzupełnia całościowy obraz.
• Ocena odżywienia: Czy pacjent jest niedożywiony, czy ma nadwagę. To też wpływa na jego stan.
• Kontrola leków: Sprawdzamy, jakie leki pacjent przyjmuje, czy bierze je regularnie i czy nie ma jakichś interakcji albo skutków ubocznych.
• Stan emocjonalny: Czasem pacjent może być przestraszony, zdezorientowany. To też wpływa na jego samopoczucie. Ważne jest wsparcie psychiczne.
• Historia chorób współistniejących: Czy ma cukrzycę, nadciśnienie, choroby serca. To wszystko wpływa na diagnostykę i leczenie bieżącego problemu.