Dlaczego mówimy Górny Śląsk?

Dlaczego mówimy Górny Śląsk? Bieg Odry i historia

Zrozumienie genezy nazwy regionu wyjaśnia geograficzny podział historyczny nad rzeką. Poznaj fakty o dawnych dziejach i zweryfikuj potoczne mity o mapach, wiedząc dokładnie, dlaczego mówimy górny śląsk.

Dlaczego Górny Śląsk leży na dole mapy? Zagadka biegu Odry

Wielu ludzi czuje dezorientację, gdy patrzy na współczesne mapy i widzi Górny Śląsk ulokowany w południowej części kraju. Cóż, nie ma w tym nic dziwnego. Nasz mózg automatycznie kojarzy słowo górny z północą, czyli górną krawędzią arkusza mapy. Rzeczywistość historyczna i geograficzna opiera się jednak na zupełnie innej logice, która z perspektywy współczesnego obserwatora bywa dość myląca.

Klucz do rozwiązania tej zagadki tkwi w kierunku biegu rzeki Odry, a nie w położeniu geograficznym względem stron świata. Odra ma swoje źródła w Czechach, na wysokości 634 m n.p.m., skąd płynie na północ i północny zachód. Obszar, który rzeka mija na początku swojego biegu, leży po prostu wyżej nad poziomem morza niż tereny położone dalej na północ. Z tego powodu krainę leżącą bliżej źródeł nazwano Górnym Śląskiem, a tereny w dół rzeki - Dolnym Śląskiem. To wyjaśnia również, dlaczego górny śląsk jest na dole mapy, gdy patrzymy na nią dzisiaj.

To zjawisko nie jest wyjątkowe. W ten sam sposób określa się przecież Górny i Dolny Egipt czy Górną i Dolną Austrię. Starożytni i średniowieczni kartografowie orientowali przestrzeń według rzek, które stanowiły naturalne autostrady handlowe. Płynąc z prądem, przemieszczano się w dół, a płynąc pod prąd - w górę rzeki. Fizyczna wysokość terenu i ukształtowanie pionowe były dla ówczesnych ludzi znacznie ważniejsze niż sztywne reguły dzisiejszych map północ-południe.

Skąd wzięła się nazwa Górny Śląsk? Pierwsza wzmianka w historii

Sama nazwa Śląsk ma korzenie sięgające plemienia Ślężan lub świętej góry Ślęży, jednak podział na dwie odrębne prowincje krystalizował się przez wieki. Przez długi czas mówiono po prostu o Śląsku jako całości, dzielącym się na mniejsze księstwa dzielnicowe. Sytuacja zmieniła się u schyłku średniowiecza, gdy zrodziła się potrzeba administracyjnego uporządkowania tych ziem pod panowaniem królów czeskich i węgierskich. To wtedy zaczęło kształtować się właściwe dla regionu górny śląsk pochodzenie nazwy.

Termin Górny Śląsk pojawił się po raz pierwszy w dokumentach pisanych w 1478 roku. Powstanie tej nazwy wiąże się bezpośrednio z nominacją polityczną, jakiej dokonał król Maciej Korwin. Mianował on wówczas rycerza Jana Bielika z Kornic na nowo utworzone stanowisko starosty Górnego Śląska. Określenie to, stworzone na potrzeby kancelarii królewskiej, miało ułatwić zarządzanie wschodnimi i południowymi księstwami regionu, oddzielając je od reszty ziem śląskich. Opisane wydarzenia historyczne stanowiły pierwsze użycie nazwy górny śląsk w oficjalnych dokumentach państwowych.

Początkowo była to czysta formuła urzędowa. Nazwa ta stosunkowo łatwo przedostawała się jednak do świadomości społecznej i z biegiem lat utrwaliła się jako określenie odrębnego regionu kulturowego i historycznego. Jan Bielik z Kornic jako pierwszy oficjalny starosta zapisał się na kartach historii, pieczętując narodziny pojęcia, które do dziś definiuje tożsamość milionów ludzi.

Wysokość n.p.m. i rzeźba terenu a nazewnictwo regionalne

Górny Śląsk cechuje się wyraźnie wyższym położeniem nad poziomem morza niż jego dolny sąsiad. Wyżyna Śląska wznosi się średnio na wysokość od 200 do 300 m n.p.m., a jej najwyższe naturalne wzniesienie - Góra Świętej Anny - osiąga 408 m n.p.m. Z kolei Dolny Śląsk to w przeważającej mierze niziny, gdzie dno doliny Odry w okolicach Wrocławia schodzi poniżej 120 m n.p.m. Różnica poziomów jest więc widoczna gołym okiem.

Warto pamiętać o tej prostej zasadzie geograficznej za każdym razem, gdy nazwa regionu kłóci się z naszym potocznym odczytywaniem mapy. To rzeka dyktuje warunki. Górny Śląsk leży u góry biegu Odry, bliżej gór, z których ta rzeka wypływa. Odrzucenie współczesnych nawyków kartograficznych pozwala natychmiast zrozumieć logikę dawnych urzędników i geografów.

Górny Śląsk a Dolny Śląsk - kluczowe różnice geograficzne i historyczne

Górny Śląsk

1. Wprowadzona w 1478 roku przez kancelarię Macieja Korwina
2. Obszar u źródła i w górnym biegu Odry
3. Wyżynne, z wyższymi średnimi wysokościami n.p.m.

Dolny Śląsk

1. Rozwinęła się naturalnie w opozycji do terenów górnych Śląska
2. Obszar w środkowym i dolnym biegu Odry
3. Nizinne, z przewagą nizin i kotlin rzecznych

Lekcja geografii pana Tomasza: Jak wyjaśnić dziecom układ Śląska

Tomasz, nauczyciel historii i geografii z Katowic, regularnie mierzył się z frustracją swoich uczniów, którzy podczas pracy z atlasem bez przerwy szukali Górnego Śląska na Pomorzu.

Tradycyjne pokazywanie mapy ściennej i tłumaczenie definicji z podręcznika nie przynosiło efektów - dzieci podczas sprawdzianów dalej popełniały te same błędy.

Podczas jednej z lekcji Tomasz przyniósł trójwymiarowy model koryta rzeki i nalał do niego wody, pokazując fizyczny przepływ od źródeł w dół nizin.

Uczniowie natychmiast zrozumieli relację wysokości nad poziomem morza i od tamtej pory ponad 90 procent klasy bezbłędnie wskazuje regiony historyczne na mapie konturowej.