Czy obligacje mogą spaść?

Czy obligacje mogą spaść? Mechanizm zmian cen

Inwestowanie w papiery dłużne niesie ze sobą ryzyko rynkowe, a odpowiedź na pytanie, czy obligacje mogą spaść, jest twierdząca. Zrozumienie mechanizmu powiązanego ze stopami procentowymi chroni kapitał przed stratami. Warto poznać zasady rządzące rynkiem, aby świadomie podejmować decyzje i skutecznie zarządzać swoim portfelem finansowym.

Czy obligacje mogą spaść?

Zależnie od tego, o jakim rodzaju papierów wartościowych mówimy, odpowiedź może być bardzo różna. W przypadku długoterminowych obligacji o stałym oprocentowaniu wycena rynkowa może zaliczyć drastyczne spadki. Dzieje się tak zazwyczaj, gdy bank centralny gwałtownie podnosi stopy procentowe w odpowiedzi na rosnącą inflację.

W 2022 roku globalny rynek obligacji doświadczył jednego z najgorszych okresów w historii, notując średnie spadki rzędu 16 procent.^[1] Wiele polskich funduszy dłużnych straciło w tym czasie kilkanaście procent swojej wartości. Mechanizm jest w gruncie rzeczy prosty - gdy nowe obligacje na rynku dają wyższe odsetki, te starsze, niżej oprocentowane, muszą stanieć, aby ktoś chciał je kupić. Tak to działa.

Dlaczego ceny obligacji spadają, gdy rosną stopy procentowe?

Szczerze mówiąc, to najbardziej mylący mechanizm dla początkujących inwestorów. Zależność między spadek cen obligacji a stopy procentowe jest zawsze odwrotna.

Kiedy sam zaczynałem inwestować, kompletnie tego nie rozumiałem. Kupiłem bezpieczne papiery skarbowe i wpadłem w panikę, gdy ich wycena spadła w ciągu zaledwie jednego miesiąca. Zajęło mi dobrą chwilę, zanim zrozumiałem różnicę między zmienną wyceną rynkową a gwarantowaną wartością nominalną, którą otrzymam na koniec.

Magia duracji bez skomplikowanej matematyki

Tu wkracza niezwykle ważne pojęcie duracji zmodyfikowanej. To wskaźnik, który pokazuje, jak bardzo zmieni się cena obligacji przy zmianie stóp procentowych o 1 punkt procentowy. Jeśli obligacja ma durację równą 5, a stopy na rynku rosną o 1 punkt procentowy, jej rynkowa cena spada o około 5 procent.^[2] Ryzyko inwestowania w obligacje - wbrew powszechnej opinii - potrafi być bardzo zmienne.

Z kolei przy obniżkach stóp procentowych mechanizm ten działa w drugą stronę. Wtedy rynkowe ceny starych obligacji rosną, ponieważ stają się one bardziej atrakcyjne niż nowe papiery. Rzadko kiedy inwestorzy zdają sobie sprawę z tego potencjału zysku kapitałowego.

Rynek wtórny a gwarancja wykupu

Trzeba wyraźnie oddzielić dwie sytuacje: sprzedaż papierów przed czasem i trzymanie ich do terminu zapadalności. To kluczowa różnica.

Skarb Państwa gwarantuje wykup swoich obligacji po wartości nominalnej. Spadek cen to problem tylko wtedy, gdy inwestujesz przez fundusze inwestycyjne lub ETF-y, które na bieżąco wyceniają cały swój portfel według aktualnych cen giełdowych. Jeśli trzymasz detaliczne obligacje skarbowe bezpośrednio na swoim koncie rejestrowym, codzienne wahania wycen nie mają dla ciebie znaczenia.

Pułapka mylenia instrumentów

Wielu inwestorów detalicznych myli te dwa zupełnie różne sposoby inwestowania. Kupują jednostki funduszu obligacji, myśląc, że to to samo co bezpośredni zakup detalicznych papierów skarbowych. Kiedy wycena funduszu spada, zastanawiają się, czy można stracić na obligacjach w takiej formie. Świadomość tego, w co dokładnie inwestujesz (i to zanim przelejesz środki), pozwala uniknąć wielu niepotrzebnych stresów.

Wybór formy inwestowania w dług skarbowy

Obligacje detaliczne Skarbu Państwa (Konto rejestrowe)

Możliwość wcześniejszego wykupu po potrąceniu z góry znanej, stałej opłaty

Brak ryzyka spadku wyceny, jeśli trzymasz papiery do terminu zapadalności

Ograniczony do wypłacanych odsetek, brak zysków z wahań rynkowych

Fundusze obligacji stałokuponowych i ETF-y

Bardzo wysoka, wycena i możliwość sprzedaży jednostek każdego dnia roboczego

Wysokie przy wzroście stóp procentowych, portfel wyceniany codziennie

Możliwość dodatkowego zysku kapitałowego, gdy banki centralne obniżają stopy

Pułapka funduszy dłużnych Marka

Marek, 45-letni inżynier z Poznania, chciał bezpiecznie ulokować oszczędności życia z dala od giełdy. W 2021 roku wpłacił wszystko do funduszu obligacji długoterminowych, widząc ich świetne historyczne wyniki z poprzednich lat.

Kiedy inflacja wystrzeliła, a Rada Polityki Pieniężnej zaczęła podnosić stopy, Marek z przerażeniem patrzył, jak jego bezpieczna inwestycja traci z miesiąca na miesiąc. Pierwsza reakcja? Chciał sprzedać wszystko ze stratą, czując się oszukany przez system.

Przełom nastąpił po trudnej rozmowie z doświadczonym inwestorem, który wytłumaczył mu mechanizm wyceny rynkowej i pojęcie duracji. Zamiast panikować, Marek zrozumiał, że po serii podwyżek fundusz kupuje już nowe, wyżej oprocentowane papiery państwowe.

Zamiast sprzedawać w dołku, zostawił środki na rachunku. Pod koniec 2023 roku, gdy cykl podwyżek się ustabilizował, fundusz odrobił większość strat, a wyższe odsetki zaczęły pracować na jego korzyść. Marek nauczył się brutalnej prawdy: fundusz dłużny to nie lokata.